Παναγία η Τρυφώτισα

Βρίσκεστε εδώ : Activate Breadcrumb NavXT Plugin

Τίτλος έργου : Παναγία η Τρυφώτισα
Χρονολόγηση : 13ος αι. (≈ 1250 μ. Χ.)
Κάτοχος πρωτοτύπου : Εκκλησιαστικό μουσείο Αλεξ/λης
Κάτοχος δικαιωμάτων : ΔΟΥΚΑΣ Α.Ε.
Διάρκεια δικαιωμάτων : 50 έτη (8/10/2008 – 7/10/2058)
Έκδοση αντιγράφων σε σειρά : 200
Διαστάσεις πρωτοτύπου : ≈ 79,26 εκ. x 130,22 εκ.
Διαστάσεις αντιγράφου : ≈ 77,37 εκ. x 126,31 εκ.
Διαστάσεις με τα περιθώρια : ≈ 87,37 εκ. x 138,81 εκ.
Μέσο αποτύπωσης : Hahnemühle Photo Rag Satine 310 gsm
Μέθοδος αποτύπωσης : Fine art Giclée

Παναγία η Τρυφώτισα

Η ανάγλυφη εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας που προέρχεται από την Αίνο της Θράκης, φυλάσσονταν στο μητροπολιτικό ναό του Αγίου Νικολάου Αλεξανδρούπολης και εκτίθεται σήμερα στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της πόλης, αποτελεί ένα εξαίρετο καλλιτεχνικό έργο της πρώτης φάσης της ύστερης Βυζαντινής περιόδου. Επί πλέον, συνιστά ένα από τα ελάχιστα γνωστά στο Βυζαντινό κόσμο παραδείγματα ξυλόγλυπτων ζωγραφιστών εικόνων. Το έργο είναι λαξεμένο και ζωγραφισμένο σε μονοκόμματο ξύλο με αυτόξυλο πλαίσιο. Η επωνυμία “Τρυφώτισα” που συνοδεύει την Παναγία στην αριστερή πλευρά δε συνιστά εκκλησιαστικό επίθετο. Ο ετυμολογικός της συσχετισμός με το ρήμα θρύπτω (-τρύφος) που σημαίνει τεμαχίζω, αποσπώ, ίσως παραπέμπει στην τεχνική του αναγλύφου προσδιορίζοντας την ίδια την εικόνα: Παναγία η Τρυφώτισα, δηλαδή η ξυλόγλυπτη Παναγία. Σύμφωνα με την παράδοση, η επωνυμία “Τρί-φώτισα” σχετίζεται με τις θαυματουργές ιδιότητες της εικόνας να θεραπεύει προβλήματα όρασης, από τα οποία συνήθως έπασχαν οι ψαράδες της Αίνου λόγω των φωτεινών αντανακλάσεων από τις αλυκές.

Η Παναγία εικονίζεται σε χαμηλό ανάγλυφο και σε μετωπική στάση στον τύπο της Οδηγήτριας. Βαστάζει το Χριστό στο αριστερό της χέρι, το οποίο καλύπτεται από το βυσσινί της μαφόριο. Αντίθετα το δεξί της χέρι υψώνεται σε στάση δέησης στο ύψος του στήθους και είναι γυμνό προβάλλοντας ανάγλυφα τα μακριά και δύσκαμπτα δάκτυλα. Η ίδια σχηματοποίηση επαναλαμβάνεται και στην πτυχολογία του μαφορίου στον ώμο της αλλά και στο κεφάλι της. Η αναγλυφικότητα της μορφής τονίζεται ιδιαίτερα με την αναδίπλωση του μαφορίου στο λαιμό της, πρακτική που παραπέμπει άμεσα σε γλυπτά έργα της μέσης Βυζαντινής περιόδου.

Ο Χριστός, ο οποίος αποδίδεται σε πιο ψηλό ανάγλυφο από εκείνο της Παναγίας, εικονίζεται καθιστός στο αριστερό χέρι της Θεοτόκου. Τόσο η στάση του όσο και απόδοση των επί μέρους εικονιστικών του χαρακτηριστικών αποσκοπούν να αποδώσουν κίνηση στη μορφή μετριάζοντας τη μετωπικότητά του. Ιδιαίτερος και σπάνιος είναι ο τρόπος που κρατεί σε διαγώνια θέση και με το δεξί του χέρι το κλειστό ειλητό, ακουμπώντας το στην παλάμη του αριστερού του χεριού. Ο Χριστός φοράει πρασινωπό χιτώνα και πορτοκαλί ιμάτιο με πλατιές ανάγλυφες πτυχές, που τονίζουν τη μνημειακότητά του.

Η χρονολόγηση της εικόνας όπως και η απόδοσή της σε ένα καλλιτεχνικό εργαστήριο είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Μία αφιερωματική επιγραφή μεταβυζαντινών πιθανότατα χρόνων, η οποία αποκαλύφθηκε μετά από την πρόσφατη συντήρηση της εικόνας στο κόκκινο πλαίσιο στην κάτω αριστερή γωνία [ΔΕΗCΙC ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ (Π;)Ο (...)] δεν αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, ένδειξη χρονολόγησης του έργου, όπως έχει πρόσφατα υποστηριχθεί. Το αρχικό πλαίσιο της εικόνας αντικαταστάθηκε από κομμάτια ξύλου που κόπηκαν και προσαρμόσθηκαν στην εικόνα. Πιστεύουμε ότι η εν λόγω επιγραφή του 16ου ή 17ου αιώνα αναφέρεται σε αυτή τη μεταβυζαντινή φάση συντήρησης του έργου, η οποία θα πρέπει να περιλάμβανε μεταξύ των άλλων την επιζωγράφιση των φωτοστεφάνων με χρυσό χρώμα, μέρους του κάμπου και ίσως την ανανέωση των παλαιών επιγραφών με λευκούς χαρακτήρες.

Η μέχρι σήμερα έρευνα θεωρεί την ξυλόγλυπτη εικόνα έργο του δεύτερου μισού του 13ου αιώνα. Η σωματικότητα των μορφών, η οποία εντείνεται με την τεχνική του αναγλύφου σε συνδυασμό με την πλαστικότητα των προσώπων με τις πλατιές επιφάνειες ώχρας που ροδίζουν συνιστούν χαρακτηριστικά της τέχνης του δεύτερου μισού του 13ου αιώνα. Σε αυτήν εντάσσεται και η χρήση των εύκαμπτων γραμμικών φώτων κάτω από τη μύτη και στο πιγούνι που διαλύουν τη σάρκα και καθιστούν το πλάσιμο ζωγραφικό.

Απ’ την άλλη, οι καλλιτεχνικοί πειραματισμοί με τις απλουστεύσεις και την έντονη σχηματοποίηση στην πτυχολογία, η συνύπαρξη της γραμμικότητας με την ζωγραφικότητα στο πλάσιμο των προσώπων συνηγορούν σε μια χρονολόγηση ίσως πρωιμότερη από την προτεινόμενη. Η μνημειακότητα αποδίδεται όχι με ζωγραφικά μέσα, αλλά χάρη στην τεχνική του αναγλύφου, το οποίο και καθορίζει ενδιαφέρουσες τεχνικές λεπτομέρειες, όπως η ιδιαίτερη αναδίπλωση του μαφορίου της Θεοτόκου γύρω από το μακρύ της λαιμό. Οι συσχετισμοί τόσο της Παναγίας όσο και του Χριστού με εικονιστικούς τύπους της κομνήνειας περιόδου, όπως απαντώνται στο γνωστό ψηφιδωτό της Παναγίας ανάμεσα στον Ιωάννη Β’ τον Κομνηνό και τη σύζυγό του Ειρήνη στο ναό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη (1118-1122) υποστηρίζουν τους δεσμούς της εικόνας της Αλεξανδρούπολης με την καλλιτεχνική παράδοση του 12ου αιώνα.

Επομένως, με βάση τα παραπάνω χαρακτηριστικά και δεδομένης της ευρείας διάδοσης των ολόγλυφων ξυλόγλυπτων έργων στη ρωμανική και γοτθική τέχνη της Δύσης κατά τον 11ο και 12ο αιώνα, θα μπορούσαμε να αποδώσουμε την εικόνα της Παναγίας Τρυφώτισας σε καλλιτεχνικό εργαστήρι της Κωνσταντινούπολης κατά την περίοδο της Λατινοκρατίας στα μέσα περίπου του 13ου αιώνα. Αν η χρονολόγησή μας επαληθευθεί, τότε η ανάγλυφη εικόνα της Οδηγήτριας από την Αίνο συνιστά ένα σπάνιο δείγμα της τέχνης της πρωτεύουσας αυτήν την περίοδο που μεταφέρει αξίες της γλυπτικής τέχνης παλαιότερων περιόδων στη ζωγραφική του 13ου αιώνα στην αναζήτηση του κλασικού και του μνημειακού.

Αθανάσιος Σέμογλου
Αναπληρωτής καθηγητής Βυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης
Τμήμα Ιστορίας – Αρχαιολογίας
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Απόσπασμα από το λεύκωμα “Εικόνες του Εκκλησιαστικού Μουσείου της Αλεξανδρούπολης. Μια περιήγηση στη θρησκευτική τέχνη του Έβρου”, © Εκδόσεις ΔΟΥΚΑΣ Α.Ε.

Παράγεται με την τεχνική opti plex (συνδυασμός φωτογραφικής εκτύπωσης και acrylic glass) σε δύο διαστάσεις: 11,5Χ10Χ2,5 εκ. και 20Χ17Χ2,5 εκ. περίπου. Προσφέρεται σε άριστη συσκευασία συνοδευόμενο από την περιγραφή του έργου.

Στην πίσω πλευρά υπάρχει το ολόγραμμα ασφαλείας και γνησιότητας της εταιρείας.

Οι πραγματικές διαστάσεις του έργου είναι 79,26 Χ 130,22 εκ. και βρίσκεται στο Εκκλησιαστικό μουσείο Αλεξανδρούπολης.

 

 

 


Δίπτυχο διαστάσεων 24,5 Χ 34 εκ. περίπου σε δύο επιλογές: Στην πρώτη επιλογή το δίπτυχο περιλαμβάνει τον Χριστό Παντοκράτωρα και την Παναγία την Τρυφώτισα.

 

Στην δεύτερη επιλογή την Παναγία Τρυφώτισα και τον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, σε άριστη εκτύπωση διαστάσεων 23 Χ 32,5 εκ. με το περιθώριο του χαρτιού.

 

Στην πίσω πλευρά του διπτύχου υπάρχει το ολόγραμμα ασφαλείας και γνησιότητας της εταιρείας.